اخبار کوتاه

رایج ترین شیوه های درمان اعتیاد

تهیه و تنظیم:  محمد حسین کیامینی – بهرام کشاورز

چکیده

هدف اصلی این تحقیق شناسایی عوامل اصلی و موثر اعتیاد بخصوص در نسل جوان وآشنایی خانواده ها باانواع روشهای درمانی اعتیاد به مواد مخدرکه امروزه دارای تنوع بسیاری بوده وروشهای ترک هر کدام نیز فرق دارد می باشد وضمن بررسی هر یک بهترین روشها نیز معرفی شده اند. انتخاب روش درمانی یکی ازنکات اصلی در شروع درمان اعتیاد می باشد که بهتر است تحت نظر متخصصین با توجه به نوع و مدت زمان مصرف فرد و همچنین وضعیت جسمانی و روانی فرد معتاد وبیماریهایی که دچار آن شده است برای هر فرد ممکن است متفاوت باشد.در این تحقیق سعی شده رایجترین ، جدیدترین و موثرترین درمانها ارائه گردد.

بطور خلاصه روشهای زیادی برای درمان معتادان به انواع مواد مخدر وجودداردودسته بندیهای متفاوتی انجام شده،بعضا”درمانها را به انواع :اقامتی،نیمه اقامتی و سرپایی تقسیم بندی میکنند که بطور مختصر به هر یک پرداخته شده است .دو روش اساسی در درمان اعتیاد روشهای دارویی و غیر دارویی(روان درمانی ) و نیز تلفیقی از آنها میباشد که هر یک بطور جداگانه شرح داده شده است، این درمانها بعضا” توسط کادر درمانی و بعضا”توسط گروههای خودیاری (مثل کمپهای۲۱ روزه و NAدرمانی و…) انجام میگیرد.

مقدمه

تاريخ  بشر در اعصار مختلف گواهي از وجود موادي مي دهد كه مصرف آن باعث تغييراتي در رفتار و هيجانات مصرف كننده مي شده است . امروزه با به بازار آمدن انواع متعددي از اين مواد ( طبيعي ، سنتتيك ) و نيز افزايش مصرف آنها در ميان مردم در مراجع و نقل و انتقال قاچاق مواد مخدر به يك تجارت سود آور بزرگ تبديل شده است .

در بررسي تاريخ، بشري را نمي توان يافت كه با مسائل مربوط به مواد مخدر دست به گريبان نبوده و شايد بتوان گفت مواد مخدر همزاد با بشر در اين جهان يافت شده و تا زماني كه انسان در اين عرصه وجود دارد آن نيز پا بر جاست. مسائل مربوط به مواد مخدر تازگي نداشته و اثرات آن نيز همواره در سرنوشت ملتها و اقوام قابل جستجو است. در كتب تاريخي ايران و حتي در كتاب قانون ابن سينا از اثرات اين مواد نامبرده شده است. اما بيشتر گزارشات در موردسوءمصرف موادمربوط به زمان صفويه و سپس قاجاريه تا عصر كنوني است همراه با فراز و نشيبهاي اين دوران كه اشاعه مصرف مواد افيوني مورد توجه بوده است. قوانين يكصد ساله در مورد محدود نمودن مصرف مواد نيز يافت ميشود.

اعتياد به مواد علاوه بر زيانهاي جدي و خطرناك جسمي از قبيل ابتلا به بيماريهاي عفوني واگيردار همچون ايدز – هپاتيت – سل- عوارض و مشكلات عديده اجتماعي و اقتصادي ازقبيل افزايش جرمهاي مرتبط با مواد مخدر همچون جنايت و سرقت، فقر و تكدي گري و هدر رفتن سرمايه هاي كلان مادي كشورها را بدنبال داشته است. كشور ما داراي جمعيتي جوان است. بيش از ۵۰%جمعيت كشور درسنين زير ۲۰ سال بوده و ۶۲% از اين جمعيت در شهرها ساكن بوده و از هر چهار نفر ايراني يك نفر در معرض مهاجرت قرار دارد. موقعيت استراتژيك ايران و قرارگيري آن در كنار كشورهايي همچون افغانستان و پاكستان كه جزو توليد كنندگان عمده مواد مخدر بوده و از طرفي مسئله ترانزيت و عبور مواد مخدر به جهت ويژگيهاي خاص منطقه اي از كشور ما يك مسير مناسب جهت قاچاق مواد مخدرفراهم ساخته و هم بازار مصرف داخلي آن كه رشد روز افزوني داشته است(حامدی،۱۳۸۸،ص۴).

روش های ترك اعتیاد و درمان بیماران معتاد به مواد

تاكنون روش های گوناگونی  برای ترك و درمان بیماران معتاد به كار گرفته شده است كه به اختصار به ذكر چگونگی انجام روش ها پرداخته می شود،لیکن قبل از اقدام به ترک می بایست ابتدا روش درمان خود را انتخاب نماییم.

روش كم كردن تدریجی ماده مخدر

در این روش بیمار معتاد می تواند با یك برنامه ریزی منظم و دقیق و با اراده ای قوی و محكم ، روزانه از ماده مخدری كه استفاده می نماید كم كند  تا آن را در مدت ۲ تا ۳ هفته به صفر برساند . در این روش بیمار نیاز دارد كه زیر نظر روان پزشك معالج از داروهای تجویز شده استفاده نماید . داروهای تجویز شده اغلب داروهایی است كه در رشته روان پزشكی  به كار برده می شود و موجب می گردد كه علایم وابستگی روانی و جسمی بیمار معتاد به آن میزان كاهش یابد كه فرد معتاد احساس نیاز به ماده مخدر نداشته باشد . از خصوصیات این روش این است كه فرد می تواند به فعالیت های روزمره خود بپردازد(هنرمند نیا،۱۳۹۰، ص۱۰۱).

روش استفاده از داروهای  ترك اعتیاد به طور سرپایی

در این روش فرد معتاد  توسط پزشك ، درمان خود را شروع می نماید و داروهایی برای وی تجویز می شود كه شامل داروهای اعصاب و داروهایی است كه ماده مخدر نیستند ، اما اثراتی شبیه ماده مخدر دارند . در این روش به بیمار توصیه می شود كه به هیچ عنوان از ماده مخدر استفاده ننماید . اثرات درمانی داروهای تجویز شده و این كه به چه میزان باید تجویز گردد بستگی به نوع ماده مخدر مصرفی و مقدار آن دارد . در این روش اغلب توصیه می گردد كه بیمار معتاد به مدت چند روز تا یك هفته در منزل استراحت نموده  و بعد به كارهای روزمره خود بپردازد.

روش استفاده از داروهای ترك اعتیاد با بستری شدن در بیمارستان

این روش مانند روش دوم است  . با این تفاوت كه فرد معتاد در  بیمارستان بستری می گردد و كلیه امور درمانی با نظارت پزشك معالج انجام  می شود .از امتیازات این روش این است كه بیمار معتاد از نزدیك  مورد مراقبت های لازم پزشكی و پرستاری قراردارد و چون در بیمارستان بستری است دسترسی او به مواد مخدر  بسیار كم و یا غیر ممكن است و اگر گاهی بیمار نیاز به  داروهای خاص خوراكی و یا تزریقی داشته باشد  ، این داروها به راحتی  در بیمارستان به وی داده شده و یا تزریق می گردد و لذا هرگونه علایم ناشی از ترك ، خواه روانی و یا جسمی ، سریع تر درمان می گردد(هنرمندنیا ،۱۳۹۰،ص ۱۰۲).

درمانهای ارائه شده درمراکز سرپایی درمان اعتیاد

شامل درمانهی دارویی ( سم زدایی و نگهدارنده ) و درمانهای غیر دارویی و مددکاری اجتماعی و پیشگیریهای بعدی است . در این نوع درمانها از داروهایی مانند :کلونیدین ،نالترکسون ، بوپره نورفین و متادون در سم زدایی و درمانهای نگهدارنده دارویی استفاده می شود . در در مانهای غیر دارویی مشاوره فردی ، گروه درمانی و آموزش گروهی خانواده انجام می گیرد و پیگیریهای اشتغال زایی بوسیله مددکار اجتماعی بصورت تلفنی یا در مراکز سرپایی دولتی و غیر دولتی انجام می شود. درمانهای ارائه شده درمراکز سرپایی درمان اعتیاد رابه صورت کلی می توان به دوقسم درنظر گرفت:

الف:درمانهای کوتاه مدت یا سم زدایی

 ب:درمانهای بلند مدت یا نگه دارنده

الف) سم زدایی

سم زدایی به روشهایی گفته می شود که طی یک پروسه کوتاه مدت بدن  فرد از مواد پاک شده و فقط علایم جسمانی ناشی از ترک بدون توجه به وابستگی فرد از نظر روانی کاهش می یابد و خود به چند طریق انجام می شود :

انواع سم زدایی

۱٫سم زدایی فوق سریع یاUROD : روش  سم زدایی یاU.R.O.D چند سالی است در كشور ما به كار گرفته شده،در این روش بسته به نوع ماده استفاده شده توسط فرد ، طریقه استفاده از آن ، و مدت زمانی كه سبب اعتیاد شده است ؛ فرد معتاد بین ۴ تا ۶ ساعت توسط متخصص بیهوش می شود. در مدت زمان بیهوشی داروهایی به بیمار تزریق می گردد كه وی بعد از آن  كه به هوش می آید بسیاری از علایم جسمی ترك ماده مخدر را ندارد، مگر عوارض معمولی بعد از بیهوشی . همان گونه كه بارها اشاره  و تأكید گردید ادامه  درمان های ضروری به عهده روان پزشك معالج است كه با بررسی علایم روانی ، برنامه ریزی درمانی را شروع می نماید . داروهایی كه اغلب مورد استفاده قرا رمی گیرند داروهای ضد ماده مخدر و داروهای ضروری برای درمان علایم روانی و برخی علایم جسمی باقی مانده می باشد كه ممكن است ضعف ، سستی و … را در بر داشته باشد . بهتر است كه روش سم زدایی در بیمارستان و با نظارت و مراقبت های پزشكی انجام گردد.

روش سم زدایی بهتر است  در بیمارستان صورت پذیرد و لازم است كه بیمار بعد از انجام سم زدایی  چند روز در بیمارستان بستری باشد تا توسط پزشك  معالج علائم جسمی و روانی او به حالتی اطمینان بخش بهبود یافته و بقیه درمان ها به طور سرپایی ادامه یابد . تشخیص و تصمیم گیری در مورد زمان مرخص شدن بیمار معتاد برعهده پزشك معالج است. مهم ترین نكته درمانی این است كه بعد از ترخیص ، بیمار باید از داروهایی كه توسط پزشك  تجویز می شود حتماً استفاده كرده و به توصیه های او عمل نماید و تا زمانی كه لازم باشد به درمان خود  ادامه دهد. (هنرمندنیا ،۱۳۹۰،ص ۱۰۳).

۲٫سم زدایی سریع یاRD :طی یک پروسه سرپایی و حدود ۷روزه با داروهای خوراکی (با درد و خماری متوسط و همراه با توانایی انجام فعالیت روزمره )انجام می گیرد وبا قرص بوپره نورفین یا سابوکسان و بعضا” با کلونیدین و نالترکسان انجام می شود.

۳٫سم زدایی تدریجی :طی یک پروسه سرپایی و حودا”۲۱ الی۲۸ روزه باداروهای خوراکی (با درد و خماری کم وهمراه باتوانایی انجام فعالیت روزمره)انجام می گیرد (معمولترین وبهترین روش سم زدایی همین روش و با قرصهای زیر زبانی بوپره نورفین BD  یا سابوکسان می باشد)،(موسوی چلک و حسینی، ۸۹).

مسمومیت زدایی دسته جمعی

جریان مسمومیت زدایی ممکن است به صورت گروهی صورت گیرد . دراین صورت باید محلی با امکانات کافی برای مدت مسمومیت زدایی (۱۴-۱۰روز ) در اختیار برنامه قرار داده شود که ظرفیت لازم برای نگهداری معتادان و کادر بهداشتی لازم را داشته باشد معتادان باید توسط پزشک معاینه شوند تا سلامت و آمادگی جسمی آنها برای تحمل سختیهای دوره درمان معلوم شود.

پس از پایان کار و برطرف شدن علایم قطع کادر درمانی با پیگیریهای لازم باید اطمینان حاصل کنند که معتادان به کمک خانواده و اطرافیان به کار خود ادامه داده و قادرند از بازگشت اعتیاد جلوگیری کنند.و این کار چند ماه ادامه دارد تا از دوام نتایج بدست آمده اطمینان یابند(مهریار، جزایری، ص۵۱).

ب)درمانهای نگه دارنده

درمانهایی هستند که بصورت بلند مدت (حداقل ۲ تا ۳ سال)و معمولا” توسط داروهایی که با تنظیم هورمونهای مغزی روی میل مصرف و وسوسه فرد تاثیر گذارند وبا هدف به تعادل رساندن عملکرد مغزی ، جلوگیری از عود،بازگشت فرد به زندگی روزمره و کاهش آسیبهای جسمی و روحی روانی ناشی از مصرف مواد انجام می گیرند و ۴ نوع اصلی و در دسترس آن در کشور ما عبارتند از:

۱)MMT:درمان نگه دارنده با داروهای آگونیست (درمان نگهدارنده با متادون )

۲) NMT: درمان نگهدارنده با داروی آنتاگونیست(نالترکسان _نالوکسان)

BMT (  ۳: درمان نگهدارنده با قرص زیر زبانی بوپره نوفرین

 درمان نگهدارنده با ترکیب دو دسته فوق: یعنی داروی سابوکسان (که شامل بوپره نورفین بعنوان آگونیست+نالوکسان بعنوان آنتاگونیست )

نکته : در حال حاضر طبق پروتکل وزارت بهداشت از قرص سابوکسان و بوپره نورفین(که بصورت زیر زبانی موجود است) (BD)هم برای سم زدایی وهم برای درمانهای نگهدارنده و بلند مدت استفاده می شود ولی از قرص متادون فقط برای درمانهای بلند مدت (MMT) استفاده شده و کاربردی در سم زدایی ندارد(موسوی چلک و حسینی ۸۹).

متادون (METHADONE)اسامی عامیانه METH – LINCTUS

شکل ظاهری: مایع سبز، آبی و یا کهربایی رنگ، قرصهای سفید رنگ

نحوه استعمال: خوراکی

اثرات آنی: اثراتی شبیه هروئین داشته اما خفیف­تر

خطرات: سبب کما و مرگ می­گردد.

متادون متعلق به گروهي از مواد به نام شبه افيون‌هاست. شبه افيون‌ها موادي با ساختار شيميائي و عملكردي شبيه به مورفين هستند (طبيعي و صناعي)، يكي از زير گروههاي شبه افيون‌ها خانواده مواد افيوني است كه شامل داروهاي تسكين دهنده درد عصبي مركزي طبقه­بندي مي‌شوند بدين صورت كه كاركرد آنها به عنوان كاهش فعاليت اين سيستم است. الكل،‌كانابيس، بنز و ديازپين‌ها (شامل ديازپام، لورازپام و…) موارد ديگري از داروهاي مضعف هستند. متادون به صورت صناعي ساخته مي‌شود و به عنوان جانشيني براي درمان افراد وابسته به هروئين و ساير شبه افيون‌ها به كار مي‌رود. طول مدت اثر آن بسيار طولاني­تر از هروئين است به طوري كه مدت اثر يك دوز واحد آن تقريباً ۲۴ ساعت است درحاليكه درمورد هروئين ممكن است فقط ۲ ساعت باشد. در يك برنامة درماني معمولاً متادون به صورت محلولي در آب ميوه تجويز مي‌گردد(حامدی،۱۳۸۸،ص۷۵).

مداخلات و درمانهای داروئی سوء مصرف کنندگان کوکائین

در مرور تخصصی (بیگلو و والش ۱۹۹۸)این داروها را به چهار مقوله تقسیم کرده اند :

۱-داروهایی که اختلالات روانی از قبل موجود را درمان می کنن.

۲-داروهایی که محرومیت از کوکائین و اشتیاق به ماده را درمان میکنند .

۳-آنتگونیستهای کوکائین که عمل کوکائین را متوقف میکنند .

۴-داروهایی که باعث واکنش انزجاری به کوکائین می شوند.

طبقه بندی دیگری نیز توسط کامینینکی و همکاران هنگام مرور مداخلات و مراقبت از مصرف کنندگان محرکهای روان مطرح شد که عبارتست از درمان جایگزین محرک .در درمان افراد وابسته به مواد محرک هیچ کدام از مداخلات داروئی نسبت به دارونما برتری ندارد(تیسون و همکاران ،ترجمه دکتر سلطانی و همکاران ،۱۳۸۴،ص۱۱۵).

روش درمان بیماران معتاد به ال.اس.دی

درمان شامل فراهم کردن یک محیط آرام، آرام بخشی با نوعی دارو (لینزو دیازپینها)، مایع‌درمانی (هیدراسیون) و مصرف هالوپریرول در موارد توهم‌های وحشت‌زا است. ساکشن معده (مکیدن یا مکش) و اسیدی کردن ادرار به کمک کلرید آمونیوم یا اسید آسکوربیک برای افزایش دفع می‌تواند مفید باشد .

داروهای درمان سوء مصرف مسکنها

بسیاری از مسکنها ساختاری اعتیادگونه دارند(یعنی وابستگی ایجاد می کنند) و این قبیل مسکنها برای درمان اعتیاد مناسب نیستند چون خطر رهائی از یک اعتیاد و در دام اعتیاد دیگر افتادن وجود دارد.برای دوره زمانی کوتاه جهت بیماران بستری شده می توانند مورد استفاده واقع شوند.مسکنهائی که وابستگی ایجاد نیم کنند و بصورت درمان کمکی جهت رهائی از اعتیاد الکل استفاده میشوند عبارتند از: هیریکسوایزین (آتاراکس) ،باسپیرون (باسپار) ، آلیمنمازین (زرالن) و پرومتازین (لرگیژان).

داروهایی که مصرف پزشکی دارند:

برخی از داروها که برای درمان بیماریها تجویز می شوند در صورت مصرف نابجا می توانند اعتیاد آور باشند . عمده ترین این داروها عبارتند از:

۱-داروهای مسکن خواب آور :

مانند بنزو دیازپین ها (دیازپام ،کلردیازپوکساید ، اگزازپام و…) باربیتوراتها(فنوباربیتال ،سکوباربیتال، آموباربیتال ، پنتوبابیتالو…)

۲-قرصهای ضد درد:

مانند استامینوفن –کدئین، آسپرین – کدئین و شربتهای ضد سرفه خلط آور حاوی کدئین(دکتر وزیریان،۱۳۸۱،۴۵)

کلونیدین

کلونیدین یک ایمی دازولین است که در اوایل دهه شصت ساخته شد. در جریان استفاده بعنوان یک رفع کننده موضعی احتقان بینی ، اثرات پایین آورندگی فشار خون و تسکین درد است .در درمان اوتیسم ، بیش فعالی کودکان وسندرم های درد نیز مصرف می شود هیچ کدام از این موارد مورد تایید   fdsقرار نگرفت .

کلونیدین پس از مصرف خوراکی به خوبی جذب می شود اوج اثر دارو ۳-۱ ساعت پس از مصرف ونیمه عمر دارو ۲۴-۶ ساعت با میانگین ۱۲ ساعت است. برچسب پوستی دارو امکان استفاده از اثر مداوم بدون استفاده خوراکی را فراهم کرده است . با برچسب پوستی دارو مدت یک هفته در حد ثابتی در خون وجود خواهد داشت.

این دارو امروزه چندین کاربرد در روان پزشکی پیدا کرده است ؛ مهمترین کاربرد روان پزشکی دارو ، استفاده از آن در درمان سندرم ترک مواد افیونی است(نابدل ، ۱۳۸۹،ص۲۶۱).

 گوان فاسین

داروی اختصاصی تری از کلونیدین برای گیرنده آلفا دو آدرنرژیک است . این دارو با فعال کردن گیرنده های ساقه مغز ، فشار خون را پایین می آورد . دارو با تجویز دهانی بخوبی جذب می شود ۵۰ درصد دارو بدون تغییر از ادرار دفع می شود ، نیمه عمر دارو ۲۴-۱۲ ساعت است . از نظر اثر بخشی ، کاهش فشار خون و سایر عوارض جانبی گوان فاسین ملایم می باشد ، سندرم قطع با ترک ناگهانی گوان فاسین پدید می اید که ممکن است خفیف تر از کلونیدین باشد(همانمنبع ،ص۲۶۱).

گوانابنز

ساختمان شیمیایی و دارو شناختی مشابه گوان فاسین دارد مکانیسم اثر مشابه کلونیدین است. نیمه عمر دارو ۶-۴ ساعت و بطور گسترده ای در کبد متابولیزه می شود . در بیماران مبتلا به سیروز کبدی احتمالا” انطباق دوز ضروری خواهد بود . عوارض جانبی مشابه کلونیدین است(همان منبع،ص۲۷۹).

بوپره نورفین

این دارو به شکل قرص یا محلول زیر زبانی با دوز ۱۶-۴ میلی گرم (دوز شروع ۴-۲ میلی گرم بلافاصله پس از مصرف ماده) مورد استفاده است . مصرف تزریقی به هیچ وجه توصیه نمی شود.

از نظر کارایی گفته شده است که بوپره نورفین در یک برنامه ساخت یافته در درمان نگهدارنده وابستگی به مواد موثر است و ممکن است مصرف کوکائین را نیز کاهش دهد. در خارج شکل مخروط یا نالوکسان مصرف می شود ،این دارو در دوزهای بالاتر سندروم ترک ملایمتری دارد.

مهمترین ویژگی بوپرکسین موارد زیر میباشند:

۱-سرکوب علایم محرومیت

۲-عوارض اپیوئیدی کمتر

۳-کاهش تمایل نسبت به مواد

۴-وابستگی کمتر نسبت به سایر اپیوئیدها

۵-جلوگیری از تاثیر مواد(همان منبع، ص۲۸۰).

نالوکسون

نالوکسان در موارد زیر به کار می رود :

۱-درمان مسمومیت

در مورد خودکشی با مواد افیونی در بخشهای اورژانس ترریق زیر جلدی نالوکسون باعث جدا شدن مواد افیونی از گیرنده های افیونی و نجات بیمار از مرگ می شود .

۲-تست چالش نالوکسان

) Lammلوومتادیل استات(

ال آلفا آستیل متادول اخیرا” برای درمان نگهدارنده وابستگی با مواد افیونی مورد تایید قرار گرفته است.به علت نیمه عمر طولانی اغلب چند روز یکبار تجویز می شود . (سه بار در هفته) می توان بیمار را با متادون درمان کرد وبعد در ادامه با۳/۱ تا۲/۱ برابر متادون ،Laam جایگزین کرد هنوز در ایران در دسترس نمی باشد . این دارو در ۱۹۹۳ مورد تایید fda در درمان وابستگی به هروئین قرار گرفت(نابدل ،۱۳۸۹،ص۲۸۰).

نالترکسان

عطش افراد وابسته به مواد افیونی و الکل را کاهش می دهد یا از بین می برد .این دارو بر خلاف دیسولفیرام که سبب بیماری شدید در مصرف همزمان با الکل می شود ، فقط از ایجاد حالت نئشه ، در صورت مصرف ماده ،جلوگیری میکند . نالترکسان باید در افرادی که هنوز ممکن است دست به سوء مصرف مواد افیونی بزنند ، محتاطانه مصرف شود ، زیرا ممکن است سبب ایجاد واکنش سندرم ترک حاد شود که با دزهیدراسیون ناشی از اسهال و استفراغ ، میتواند مرگبار باشد از این رو به شکل توام با کلونیدین نیز برای کاهش دوره سندرم ترک استفاده شده است. دارو به شکل کپسولهای ۲۵و۵۰میلی گرم در دسترس افراد قرار داد . می توان کپسول ۵۰میلی گرمی را یکجا مصرف کرد .ادامه مصرف حداقل ۶ماه الی یکسال توصیه می شود(همان منبع،ص۲۸۱ ).

درمانهای غیردارویی در اعتیاد

اعتیاد یک بیماری جسمی – روانی – اجتماعی و معنوی است.

این به این معنی است که علاوه بر مداخله داروئی برای تغییر ساختار شیمیایی بدن مداخله روانشناختی ، مداخله جامعه شناختی و همچنین مداخله روحانی نیز در امر درمان می تواند موثر واقع شود،برخی از شیوه های رایج درمانهای غیر دارویی به اختصار در ذیل بیان شده اند:(موسوی ،حسینی ،۱۳۸۹،ص۳۲۲).

در مان اقامتی بلند مدت : مرکز T C یا اجتماع درمان مدار

برنامه اجتماع درمان مدار یک برنامه ساختار یافته ، نظارتی و اقامتی برای یاری رساندن و حمایت در جهت بهبودی افراد وابسته به موادی است که استعداد بازگشت به مصرف مواد را دارند و در درمانهای اولیه پیشرفت قابل توجهی از خود نشان نداده اند.پایه تئوریک این شیوه یادگیری اجتماعی است که در آن افراد از طریق تلاش و پیشرفت در رفتار مقبول اجتماعی و انسانی با دریافت پسخوراند به سطوح بالا ارتقاء می یابند . همچنین در صورت حرکت کند و یا معکوس فرد در رتبه های اجتماعی  می نماید.

 اصول اساسی حاکم بر T C  عبارتند از پرهیز از سوء مصرف مواد، پرهیز از خشونت ، جدا شدن از زندگی روزمره ، احترام به خود و دیگران، وجود قوانین و سلسله مراتب ، باور به لزوم کمک گرفتن و کمک کردن به دیگران (همان منبع ،ص۳۳۰).

درمان اقامتی کوتاه مدت (بستری )

این برنامه ها شامل خدمات دارویی (سم زدایی ونگهدارنده ) می شود که در مراکز بستری ارائه می گردد . در این مرکز دوره سم زدایی به شکل بستری و ادامه درمان های روان شناختی و مددکاری اجتماعی به صورت سرپایی انجام می شود(همان منبع ،ص۳۳۱).

درمان اقامتی میان مدت :مراکز بهبودی اقامتی میان مدت

تعریف :مراکز بهبودی میان مدت به مراکزی اطلاق می گردد که توسط اشخاص حقوقی (تشکل ها و سازمانهای غیر دولتی که در راستای اهداف سلامت و خدمات اجتماعی فعالیت می کنند و در اساسنامه آنها به فعالیتهای درمان ، بازتوانی یا بهبودی اشاره شده باشد ) تشکیل می شوند و این مراکز با کسب مجوز از سازمان بهزیستی و تحت نظارت آن به صورت اقامتی میان مدت(۳۰ تا ۹۰روز ) فعالیت می نمایند .

عمده خدمات این مرکز عبارتند از : کمک به تحمل علایم محرومیت از مواد و سم زدایی بیمار ، برگزاری جلسات بهبودی ، برگزاری جلسات خانواده ، پیگیری و ادامه بهبودی پس از ترخیص و ارجاع(همان منبع ،ص۳۳۲).

در ادامه به انواع درمان برای سوءمصرف مواد گوناگون پرداخته و روشهای درمانی هریک را بطور مختصر توضیح می دهیم ، در اینجا بیشتر به شایعترین و رایجترین موادی که در کشورمان ایران موجود است می پردازیم :

درمان شناختی رفتاری برای وابستگی به حشیش

مداخله CBT مبتنی بر روش درمان سرپایی به صورت فردی است . برنامه CBTبرای اجرا طی ۶ جلسه درمان با ساختار طراحی شده است که هر جلسه تقریبا”یک ساعت طول می کشد.در یک جلسه که قبل از درمان برگزار می شود داده های کلیدی از مراجع جمع آوری می شود و ماهیت و محتوی درمان شرح داده میشود . از لحاظ آرمانی زمان و موقعیت فیزیکی جلسات درمان حدالامکان باید همنواخت ویکسان باشد ،و مکان نیز ثابت باشد . این کار به بهینه سازی ایجاد رابطه کاری با درمانگر کمک می کند ونیز به مراجع یاری می رساند تا به راحتی توافقات درمانی را بپذیرد(ماری تیسون،ترجمه دکتر سلطانی ۱۳۸۴،ص۹۳).

راه پیشنهادی جهت ترک مشروبات الکلی

با آنکه برنامه های بهبودی AA  و NA  تثبیت شده اند و میلیونها نفر از معتادان و الکلی ها در سراسر دنیا با موفقیت از آنها استفاده می کنند ، اما متاسفانه بعضی از معتادان و الکلی ها ، آنقدر گرفتار و اسیر روال زندگی اعتیادی خود هستند که امکان و ظرفیت قبول و دنبال کردن برنامه بهبودی را ندارند. در این گونه موارد بوجود آوردن شرایط ومحیط مناسب و جدا کردن معتاد از وابستگی های مخصوص اعتیاد ، آمادگی و زمینه پذیرش برنامه بهبودی را در او فراهم می کند.که مهترین عوامل ان عبارتند از:

۱-محیط زیست سالم با خاصیت درمانی

۲-آموزش مجدد کارهای روزمره

۳-ارتباط برقرار کردن و زندگی اجتماعی

۴-بازیافتن اعتماد به نفس

۵-روابط خانوادگی(فروهر،۱۳۸۱،ص۴۵۹-۴۵۷).

خانواده درمانی

روان درمانی خانواده :با توجه به اینکه اختلالات رفتاری فرزندان با مشکلات روانی پدر و مادر ارتباط دارد می توان در اغلب موارد فرض را بر این گذاشت که اختلال روانی فرزندان از بافت زندگی خانواده او نشات می گیرد . ناراحتی کودک اغلب نشانه وجود اختلا ل عصبی در مجموعه خانواده او نیز هست . بنابر این برای درمان بیمار باید به خانواده او توجه نمود پیش از این تصور می شد که مشکلات مذکور عمدتا” نتیجه فرآیندهای درونی فرد و تجارب اوایل کودکی است در حالیکه رویکرد خانوادگی بر این باور استوار گشته است که این مشکلات به تعاملات فعلی موجود میان افراد خانواده و گاهی اوقات میان افراد و دیگر سیستم های اجتماعی مربوط هستند(همان منبع، ص۳۲۲).

گروه درمانی

روان درمانی گروهی یک نوع درمان کاملا” پذیرفته شده ی روان شناختی است که از تعاملات سازنده بین اعضا و مداخلات یک رهبر آموزش دیده جهت تغییر رفتار غیر انطباقی تفکرات و احساسات افراد مبتلا به نارضایتی استفاده می نماید. دراین روش اشخاصی که برای ترک دورهم جمع می شوند،همه دچاریک مشکل وابستگی به موادهستند. برای پیوستن به این گروه شخص بایدانگیزه قوی برای ترک وابستگی به موادداشته باشد. داشتن سرگرمی های سالم وایجاداعتمادبه نفس ازعوامل بسیارمهم درترک وابستگی است.هم چنین برخی اصول روان درمانی گروهی با موفقیت زیادی در زمینه های اقتصادی ، آموزشی ،و به صورت گروههای رویارویی به کا برده شده است.

در بررسی کلینیکی به عمل آمده از معتادین مشخص شده است که اغلب آنها قبل از اعتیاد دچار بیماری افسردگی بوده و در روابط درون فردی و بین فردی دارای مشکل هستند .یکی ازمسائل مهم که درکشورما که خانواده هابایستی به آن خیلی توجه نمایند،دوستان فردمعتاداست.معاشرت باافرادمعتادخواه ناخواه شخص رابه دام اعتیادمی کشاندوبریدن ازدوستان معتاد درترک اعتیادبسیارموثراست. روش مراکز بازپروری معتادین هم اغلب برگروه درمانی استواراست . بر اثر تعامل ایجاد شده در گروه علاوه بر بهبود روابط بین فردی روابط درون فردی افراد وابسته به مواد نیز دستخوش تحول گردیده و نگرش های فردی نسبت به خود مثبت شده و نهایتا” درمان کامل دنبال می شود(همان منبع،ص۳۲۵ ).

گروههای خودیاری

معتادان گمنام یک منبع یا یک سازمان غیر انتفاعی بین اللمللی متشکل از معتادان در حال بهبودی است که به شکل محلی و منطقه ای در بیش از ۶۰ کشور جهان مشغول به فعالیت هستند . اعضای انجمن معتادان گمنام از یکدیگر یاد می گیرند که چگونه بدون مواد مخدر زندگی کنند و به چه طریقی از اثراتی که اعتیاد در زندگیشان گذارده است بهبود یابند(همان منبع،ص۳۲۷).

اجتماع درمانی

اجتماع درمانی به شکل کنونی آن اولین بار در سال ۱۹۵۸ معرفی شد و به سرعت کارایی خود را در درمان و توانبخشی افراد وابسته به مواد نشان داد. بازسازی الگوی رفتاری مخرب که در طول زندگی کسب شده است نیاز به تغییر در بافت اجتماعی داشته وبه همین جهت یک برنامه ساخت یافته و نظارتی قوی جهت درمان مسایل رفتاری – هیجانی خانوادگی و عاطفی افراد وابسته به مواد را طلب می کند . هدف از ایجاد تغییرات کلی در سبک وشیوه زندگی فرد وابسته به مواد، پرهیز از مصرف مواد، ایجاد صداقت فردی، کسب مهارتهای اجتماعی مفید، حذف عقاید ضد اجتماعی و رفتارهای غیر قانونی است . به منظور دست یابی به این اهداف افراد وابسته به مواد باید تا مدتی را که بسته به نوع برنامه درمانی می تواند ا ز سه ماه تا دو سال متغیر باشد را در اجتماعات مبتنی بر درمانهای روان  شناختی و اجتماعی زند گی کنند محل فیزیکی این اجتماعات بسته به گروههای تحت درمان می تواند متغیر باشد مثل بیمارستان یا شهرکهای کوچک و…(همان منبع ،۳۳۰).

کار درمانی

کار درمانی در اعتیاد عبارتسست از ارائه انواع فعالیتها و روشهای درمانی به منظور پیشگیری از اعتیاد ،  تسریع روند بهبودی و رفع عوارض آن ، معمولا” فرد وابسته به مواد در روابط اجتماعی و سلوک و رفتار دچار مشکل می گردد و در نتیجه قدرت کاری ، تمایل به کار ، حس تشریک مساعی و احساس مسئولیت وی مختل می شود .

در برنامه کار درمانی سعی در آمادگی فرد برای زندگی عادی و روزمره ، روابط سالم اجتماعی و روبرو شدن با واقعیت زندگی وجود دارد . هم چنین کار درمانی علایق ، انگیزه ها و تمایلات انسانی را پرورش داده ، علایم و عوارض بیماری را بهبود می بخشد و فرد را برای سازش با الگوهی موجود و حاکم در زندگی اجتماعی آماده می نماید(همان منبع،ص۳۳۳).

 

آموزش مهارتهای زندگی

شامل ترکیبی از روشهای ارایه اطلاعات خاص در زمینه مواد وآموزش مهارتهای اجتماعی است جز اطلاع رسانی خاص مواد مخدر این برنامه مستلزم ارائه مطالب زیر است :

-ارائه مطالب مربوط به تصمیم گیری برای کمک به تسهیل وتقویت مهارتهای مربوط به تفکر انتقادی و تصمیم گیری صحیح و همراه با احساس مسئولیت ،ارائه مطالب مربوط به روشهای مقابله با اضطراب و نگرانی (از قبیل شیوه های شناختی و رفتاری تسلط برخود و حفظ خونسردی در مقابل عوامل تهدیدآمیز)،ارائه مطالب آموزشی درباره اصول تغییر و اصلاح رفتار شخصی (مثلا” از طریق نقش بازی کردن ، باخود حرف زدن و دستور دادن به خود ،دادن پاداش به خود و تقویت رفتارخود ).

-آموزش مهارتهای لازم برای نشان دادن قاطعیت و اعتماد به نفس بصورت کلامی و غیر کلامی ،مهارتهای مربوط به ارتباط برقرار کردن و رفتار صحیح با افراد جنس مخالف ،ازاین روش بیشتر برای جلوگیری از مصرف سیگار ،مشروبات الکلی و حشیش استفاده شده است(مهریار – جزایری ،ص۲۹).

روش درمانی ماتریکس(ترک اعتیاد به شیشه)

روش  ماتریکس یک روش غیر دارویی در درمان معتادان به ماده محرک شیشه می باشد که از روشهای روان درمانی ، مشاوره فردی و جلسات گروهی تشکیل شده،ازآنجاییکه در درمان شیشه هیچ نوع دارویی کارساز نیست همانند حشیش و مابقی محرکها بهترین روش ماتریکس و استفاده از مشاورین و روانشناسان مجرب در زمینه اعتیاد می باشد.که دارای جلسات مختلف جهت آشنایی و ترغیب به ترک فرد معتاد و جلسات جلوگیری از عود و بازگشت مجدد می باشد.

منابع و ماخذ

  1. دکتر وزیریان ، محسن ، راهنمای کاربردی سوء مصرف کنندگان مواد،۱۳۸۱،ناشر پرشکوه.
  2. تیسون ، ماری دگن هاردت ،لوئیزا ،واین هال،تشخیص و درمان اعتیاد، ترجمه دکتر ایرج سلطانی ،مسعود گوهری انارکی حسن پالاهنگ،۱۳۸۴،انتشارات ارکان.
  3. حامدی کلخوران ،ایرج ،غرق شدگان،سال۱۳۸۸، ناشر: رهرو دانش.
  4. هنرمندنيا ،اسماعيل ، بررسي علل گرايش جوانان و نوجوانان به اعتياد و راه هاي پيشگيري از آن ، ۱۳۹۰ چاپ اول ،انتشارات انديشه زرين .
  5. موسوی چلک ،سیدحسن وحسینی ،سیدمحمدرضا ، مواد مخدر صنعتی و نوین. چاپ اول ۸۹، ناشر: انتشارات شلاک.
  6. علیپور،دکترمحمداسماعیل و لرستانی ، فهیمه ، پیشگیری، درمان و کاهش آسیب وابستگی به مواد، پاییز ۸۷، ناشر: پژوهشکده مهندسی و علوم پزشکی جانبازان. تهران.
  7. مهریار امیرهوشنگ ،جزایری شهرام،اعتیاد پیشگیری و درمان،۱۳۸۶چاپ دوم ،نشر پیکان.
  8. نابدل ، دکتر یونس،وابستگی به مواد (راهنمای پزشک و درمان )نسخه ۱۳۸۹،چاپ اول ،انتشارات ارجمند.
  9. ویلسون ، بیل ،شیوه زندگی الکلی های گمنام ،آوریل ۱۹۶۷،کمیته ترجمه و نشریات شورای الکلی های گمنام (AA).

نوشتن دیدگاه

آدرس پست الکترونیک شما منتشر نخواهد شد.لطفا فیلد های که دارای ستاره هستند را پر کنید *

*